वडा विवरण
वडा नं. १४ — ललितपुर महानगरपालिका
वडा नं. १४, ललितपुर महानगरपालिकाको वडा कार्यालय ताल्छीखेलमा अवस्थित छ। यो वडा परम्परागत संस्कृति, नयाँ विकसित सघन आवासीय क्षेत्र, तथा तीव्र गतिमा बजार विस्तार भइरहेको व्यापारिक र शैक्षिक हब हो। चक्रपथ (Ring Road) सँग जोडिएको सातदोबाटो-नख्खु सडक खण्ड र मुख्य सडक सञ्जालमा पर्ने ताल्छीखेल, तिखेदेउल, थसिखेल र विशालचोक क्षेत्रहरू यसै वडाभित्र पर्छन्। यहाँ विभिन्न सरकारी/गैरसरकारी कार्यालयहरू, प्रतिष्ठित शैक्षिक संस्थाहरू, अस्पतालहरू,…
एक नजरमा
राष्ट्रिय जनगणना २०७८
- क्षेत्रफल
- १.७२ km²
- जनसंख्या
- २२,८४१
- घरधुरी
- ६,१४९
- जनघनत्व
- १३,२७६ /km²
- साक्षरता
- ९१.७%
- पुरुष
- ११,२०९
- महिला
- ११,६३२
- लिङ्ग अनुपात
- ९६.३६
- वडा कार्यालय
- ताल्छीखेलमा अवस्थित छ। यो वड
उमेर संरचना
- बालबालिका ०–१४ ४,०६० · १७.८%
- कार्यशील उमेर १५–६४ १७,१८८ · ७५.३%
- ६५ वर्षमाथि १,५९३ · ७%
घरधुरी सेवा
- शौचालय पहुँच ९९.९%
- पाइप पानी ४३.७%
- स्वच्छ इन्धन ९३.७%
- विद्युत् ९९.४%
यो वडाको बारेमा
वडा नं. १४ को क्षेत्रफल १.७२ वर्ग किमी छ र यसले वडा ५, १३, १५, २५, २६ सँग सिमाना जोड्छ। यसको सिमाना ६.७३ किमी लामो छ।
२०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ २२,८४१ जनसंख्या र ६,१४९ घरधुरी छन्। जनघनत्व १३,२७६ प्रति वर्ग किमी र साक्षरता दर ९१.६८% छ।
उमेर संरचना: १७.८% बालबालिका (०–१४), ७५.३% कार्यशील उमेर (१५–६४) र ७% ६५ वर्षमाथिका बासिन्दा। लिङ्ग अनुपात प्रति १०० महिला ९६.३६ पुरुष छ।
घरायसी सेवा: ९९.९% शौचालय पहुँच, ४३.७% पाइप पानी, ९३.७% स्वच्छ इन्धन, ९९.४% विद्युत् र ८१.२% घरमा इन्टरनेट।
वडाका चिनिएका स्थलमा Ganesh Mandir, Mahalaxmi Mandir, Nakhipot Hiti, Shova Hiti पर्छन्।
वडा कार्यालय ताल्छीखेलमा अवस्थित छ। यो वड मा छ।
यो वडाका स्थल
स्थानका नामहरू ओपनस्ट्रिटम्याप योगदानकर्ताबाट (ODbL)।
१ परिचय
परिचय र पहिचान
वडा नं. १४, ललितपुर महानगरपालिकाको वडा कार्यालय ताल्छीखेलमा अवस्थित छ। यो वडा परम्परागत संस्कृति, नयाँ विकसित सघन आवासीय क्षेत्र, तथा तीव्र गतिमा बजार विस्तार भइरहेको व्यापारिक र शैक्षिक हब हो। चक्रपथ (Ring Road) सँग जोडिएको सातदोबाटो-नख्खु सडक खण्ड र मुख्य सडक सञ्जालमा पर्ने ताल्छीखेल, तिखेदेउल, थसिखेल र विशालचोक क्षेत्रहरू यसै वडाभित्र पर्छन्। यहाँ विभिन्न सरकारी/गैरसरकारी कार्यालयहरू, प्रतिष्ठित शैक्षिक संस्थाहरू, अस्पतालहरू, र बहुजातीय समाजको सघन बसोबास रहेको छ।
पहिचान: ताल्छीखेल-तिखेदेउल-थसिखेल केन्द्रित सघन आवासीय तथा व्यापारिक क्षेत्र · बहुजातीय तथा बहुसांस्कृतिक समाज · मुख्य यातायात सञ्जाल र शैक्षिक हब · महानगरीय शहरी विस्तार केन्द्र
भौगोलिक अवस्थिति
२ ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
ललितपुर (पाटन) प्राचीन नेवार सभ्यताको केन्द्र हो, लिच्छविकालदेखि नै बसोबास रहेको र मल्लकालमा (१४–१८औं शताब्दी) कला-वास्तुकलाको प्रमुख केन्द्र भई “City of Fine Arts” भनेर चिनिएको। सन् १९१८ मा नगरका रूपमा स्थापित, वि.सं. २०१० मा नगरपालिका, र सन् २०१७ (वि.सं. २०७३) मा हाल कायम रहेको २९ वडा सहितको महानगरपालिका बन्यो। वडा नं. १४ अन्तर्गत पर्ने तिखेदेउल र ताल्छीखेल क्षेत्रहरू ऐतिहासिक रूपमा पाटन शहरको दक्षिणी उपशहरी कृषिक्षेत्र तथा ऐतिहासिक देउल/मन्दिरहरूसँग जोडिएका बस्ती थिए, जुन चक्रपथ निर्माण र द्रुत शहरीकरणसँगै आधुनिक व्यवस्थित आवासीय र व्यावसायिक केन्द्रका रूपमा रूपान्तरण भएका हुन्।
३ पहिचान र संस्कृति
कला, हस्तकला तथा सांस्कृतिक पहिचान
- वडा नं. १४ मा आधुनिक व्यापार-व्यवसायका साथै धातुका हस्तकला, फर्निचर, काष्ठकला र आधुनिक रेडिमेड/गलैंचा शोरूमहरू सञ्चालित छन्। सडक पहुँच राम्रो भएकाले विभिन्न हस्तकलाका निर्यात डिपोहरू र साना-मझौला प्रशोधन उद्योगहरू यस क्षेत्रमा अवस्थित छन्। स्थानीय तहमा विविध समुदायका चाडपर्वहरू र मौलिक संस्कृति धूमधामका साथ मनाउने गरिन्छ।
प्रमुख चाडपर्वहरू
- रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्रा (बुंगद्यः जात्रा): पाटनको प्रसिद्ध रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा लगनखेल र जावलाखेल परिसर ल्याइँदा नजिकैको छिमेकी वडा भएकाले वडा नं. १४ का बासिन्दाहरूको व्यापक सहभागिता र उत्साह रहने गर्दछ।
- अन्य राष्ट्रिय तथा स्थानीय पर्वहरू: दशैँ, तिहार, छठ, इन्द्र जात्रा, योमरी पुन्हि, र स्थानीय देउल/मन्दिरका वार्षिक जात्रा तथा पूजाआजाहरू भव्यताका साथ मनाइन्छ।
४ जनसंख्या र समाज
जनसांख्यिक तथ्याङ्क
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार पुष्टि भएको आधिकारिक तथ्याङ्क:
- कुल जनसंख्या: २२,८४१ जना (महानगरकै सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएका वडाहरूमध्ये एक)
- क्षेत्रफल: १.६१ वर्ग कि.मि.
- जनघनत्व: ~१४,१८६.९५ व्यक्ति/वर्ग कि.मि.
(सन्दर्भ: २०६८ को जनगणना पछि खुमलटार र सातदोबाटो आसपासको शहरी विस्तारका कारण यहाँ तीव्र जनसंख्या वृद्धि भएको छ)
अनुमानित
- अनुमानित घरधुरी: ≈ ५,८०० – ६,२००
- लिङ्ग अनुपात: पुरुष ~४९.१%, महिला ~५०.९%
- उमेर समूह अनुसार: ०-१४ वर्ष ~२३%, १५-५९ वर्ष ~६५%, ६०+ वर्ष ~१२%
- साक्षरता दर: महानगर सन्दर्भ ८९.९९% (वडामा साक्षरता दर ९४%+ रहने अनुमान)
५ संस्था र सेवा
प्रशासनिक संरचना — संगठनात्मक स्वरूप
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ बमोजिम निर्वाचित वडा समितिको संरचना:
शिक्षा
- महानगरपालिकाभर कूल २८७ विद्यालय (२२५ निजी, ६२ सामुदायिक) सञ्चालित छन्।
- वडा नं. १४ ललितपुरको प्रमुख शैक्षिक हब (Educational Hub) को रूपमा चिनिन्छ। यहाँ धेरै प्रतिष्ठित निजी (संस्थागत) माध्यमिक विद्यालयहरू, उच्च शिक्षालयहरू, मेडिकल तथा नर्सिङ कलेजहरू, र सामुदायिक विद्यालयहरू सञ्चालित छन्।
अर्थतन्त्र तथा बजेट
ताल्छीखेल, थसिखेल र तिखेदेउल क्षेत्रको अर्थतन्त्र मुख्यतः व्यापार-व्यवसाय, वित्तीय संस्था (बैंक/सहकारी), स्वास्थ्य तथा शिक्षा क्षेत्र, साना उद्योग, र घरभाडा आय (Rental Income) मा आधारित छ।
ललितपुर महानगरपालिकाको बजेट अन्तर्गत यस वडाका लागि छुट्ट्याइने क्षेत्रगत बाँडफाँड:
- पूर्वाधार विकास (भित्री सडक कालोपत्रे/ढलान, चक्रपथ जोड्ने लिङ्क रोड, ढल तथा विपद् व्यवस्थापन)
- खानेपानी तथा शहरी सरसफाई (फोहोर व्यवस्थापन)
- सामाजिक सुरक्षा तथा लक्षित वर्ग कार्यक्रम
- शिक्षा, युवा तथा खेलकुद प्रवर्द्धन
- स्वास्थ्य सेवा (सहरी स्वास्थ्य केन्द्र सुदृढीकरण)
- प्रशासनिक सेवा तथा वडा डिजिटल सेवा प्रवाह
६ सम्पदा र पर्यटन
विश्व सम्पदा स्थल
स्पष्ट जानकारी: युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत पाटन दरबार क्षेत्र ललितपुर महानगरपालिकाभित्रै पर्छ, तर त्यो वडा नं. १६ अन्तर्गत पर्छ, वडा नं. १४ भित्र पर्दैन। तथापि, ताल्छीखेल र तिखेदेउल पाटनको मुख्य सांस्कृतिक केन्द्र (लगनखेल र मंगलबजार) बाट अत्यन्त नजिक रहेकाले वडा नं. १४ ले पर्यटकीय, व्यापारिक तथा सेवामूलक हिसाबले निकटताको प्रत्यक्ष लाभ पाउँछ।
ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलहरू
- तिखेदेउल मन्दिर परिसर: स्थानीय आस्था तथा प्राचीन वास्तुकलाको ऐतिहासिक धार्मिक स्थल
- ताल्छीखेल गणेश मन्दिर र शिव मन्दिरहरू: स्थानीय समुदायका प्रमुख पूजास्थलहरू
- थसिखेल देवस्थल तथा चैत्य/स्तूपहरू: बस्तीभित्र छरिएर रहेका परम्परागत तथा आधुनिक धार्मिक संरचनाहरू
- स्थानीय पोखरी तथा पाटीपौवा: प्राचीन खानेपानी र सार्वजनिक जमघटका क्षेत्रहरू
७ स्रोत तथा आधार
- ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. १४ कार्यालय, ताल्छीखेलद्वारा उपलब्ध गराइएको आधिकारिक विवरण
- राष्ट्रिय जनगणना २०७८ आधिकारिक तथ्याङ्क (राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय / NSO)
- स्थानीय तह निर्वाचन २०७९ को आधिकारिक परिणाम तथा जनप्रतिनिधि विवरण
- ललितपुर महानगरपालिकाको आधिकारिक प्रतिवेदन तथा वडागत सामाजिक-भौगोलिक अध्ययन