वडा विवरण
वडा नं. १२ — ललितपुर महानगरपालिका
ललितपुर (पाटन) प्राचीन नेवार सभ्यताको केन्द्र हो, लिच्छविकालदेखि नै बसोबास रहेको र मल्लकालमा (१४–१८औं शताब्दी) कला-वास्तुकलाको प्रमुख केन्द्र भई “City of Fine Arts” भनेर चिनिएको। सन् १९१८ मा नगरका रूपमा स्थापित, वि.सं. २०१० मा नगरपालिका, र सन् २०१७ (वि.सं. २०७३) मा हाल कायम रहेको २९ वडा सहितको महानगरपालिका बन्यो। वडा नं. १२ अन्तर्गत पर्ने मंगलबजार र वरपरका ऐतिहासिक क्षेत्रहरू सिद्धिनरसिंह…
एक नजरमा
राष्ट्रिय जनगणना २०७८
- क्षेत्रफल
- ०.२२८ km²
- जनसंख्या
- ६,५५४
- घरधुरी
- १,५२२
- जनघनत्व
- २८,७६३ /km²
- साक्षरता
- ८८.८%
- पुरुष
- ३,२४४
- महिला
- ३,३१०
- लिङ्ग अनुपात
- ९८.०१
- वडा कार्यालय
- मंगलबजार/पाटन दरबार क्षेत्र
उमेर संरचना
- बालबालिका ०–१४ १,००० · १५.३%
- कार्यशील उमेर १५–६४ ४,७९९ · ७३.२%
- ६५ वर्षमाथि ७५५ · ११.५%
घरधुरी सेवा
- शौचालय पहुँच १००%
- पाइप पानी २९.२%
- स्वच्छ इन्धन ९६%
- विद्युत् ९९.१%
यो वडाको बारेमा
वडा नं. १२ को क्षेत्रफल ०.२२८ वर्ग किमी छ र यसले वडा ६, ८, ९, १५, १६, १९ सँग सिमाना जोड्छ। यसको सिमाना २.६६ किमी लामो छ।
२०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ ६,५५४ जनसंख्या र १,५२२ घरधुरी छन्। जनघनत्व २८,७६३ प्रति वर्ग किमी र साक्षरता दर ८८.८४% छ।
उमेर संरचना: १५.३% बालबालिका (०–१४), ७३.२% कार्यशील उमेर (१५–६४) र ११.५% ६५ वर्षमाथिका बासिन्दा। लिङ्ग अनुपात प्रति १०० महिला ९८.०१ पुरुष छ।
घरायसी सेवा: १००% शौचालय पहुँच, २९.२% पाइप पानी, ९६% स्वच्छ इन्धन, ९९.१% विद्युत् र ७६.४% घरमा इन्टरनेट।
वडाका चिनिएका स्थलमा Dhum Bahal, Vaisajya Bihar, Bhimsen Mandir, Tusha Hiti, Manga Hiti पर्छन्।
वडा कार्यालय मंगलबजार/पाटन दरबार क्षेत्र मा छ।
यो वडाका स्थल
स्थानका नामहरू ओपनस्ट्रिटम्याप योगदानकर्ताबाट (ODbL)।
१ परिचय
परिचय र पहिचान
- वडा नं. १२, ललितपुर महानगरपालिकाको वडा कार्यालय मंगलबजार/पाटन दरबार क्षेत्र परिसर नजिकै अवस्थित छ। यो वडा परम्परागत नेवारी कला, संस्कृति, हस्तकला र ऐतिहासिक सम्पदाले समृद्ध प्रमुख सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय क्षेत्र हो। प्राचीन गल्ली, चोक, मूल बहाल, र परम्परागत काष्ठकला तथा धातुकलाका शिल्पकारहरूको सघन बसोबास रहेको यो वडा ललितपुरको मुटु मानिन्छ।
- पहिचान: पाटन दरबार क्षेत्र-केन्द्रित सम्पदा बस्ती · सघन नेवारी संस्कृति र गुठी परम्परा · धातुकला, मूर्ति तथा काष्ठकला उद्योग · विश्वव्यापी पर्यटकीय आकर्षण केन्द्र
भौगोलिक अवस्थिति
अनुमानित
- अनुमानित घरधुरी: ≈ १,६५० – १,७५०
- लिङ्ग अनुपात: पुरुष ~४९.८%, महिला ~५०.२%
- उमेर समूह अनुसार: ०-१४ वर्ष ~२२%, १५-५९ वर्ष ~६६%, ६०+ वर्ष ~१२%
- साक्षरता दर: महानगर सन्दर्भ ८९.९९% (वडामा साक्षरता दर ९२%+ रहने अनुमान)
२ ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
ललितपुर (पाटन) प्राचीन नेवार सभ्यताको केन्द्र हो, लिच्छविकालदेखि नै बसोबास रहेको र मल्लकालमा (१४–१८औं शताब्दी) कला-वास्तुकलाको प्रमुख केन्द्र भई “City of Fine Arts” भनेर चिनिएको। सन् १९१८ मा नगरका रूपमा स्थापित, वि.सं. २०१० मा नगरपालिका, र सन् २०१७ (वि.सं. २०७३) मा हाल कायम रहेको २९ वडा सहितको महानगरपालिका बन्यो। वडा नं. १२ अन्तर्गत पर्ने मंगलबजार र वरपरका ऐतिहासिक क्षेत्रहरू सिद्धिनरसिंह मल्ल, श्रीनिवास मल्ल र योगनरेन्द्र मल्ल जस्ता मल्ल राजाहरूको निर्माण कला र सांस्कृतिक योगदानसँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन्।
३ पहिचान र संस्कृति
कला, हस्तकला तथा सांस्कृतिक पहिचान
- वडा नं. १२ परम्परागत धातुका मूर्ति बनाउने (Metal Crafting), कांस्य तथा तामाका भाडाकुडा, र पौभा (Paubha Painting) चित्रकलाका लागि नेपालकै प्रमुख केन्द्र मानिन्छ।
- यहाँका स्थानीय कारिगरहरूले पुस्तौंदेखि हस्तकला, मूर्ति तरास्ने र काष्ठकलाको काम गर्दै आएका छन्। यस क्षेत्रमा उत्पादित परम्परागत कलाकृतिहरू विश्वका विभिन्न देशहरूमा निर्यात हुन्छन्।
प्रमुख चाडपर्वहरू
- रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्रा (बुंगद्यः जात्रा): रथयात्रा मंगलबजार र वडा नं. १२ को मार्ग हुँदै अगाडि बढ्छ।
- कार्तिक नाच (Kartik Naach): ऐतिहासिक डबलीमा मल्लकालीन परम्परा अनुसार देखाइने प्रसिद्ध कार्तिक नाच यसै क्षेत्रको मूख्य पहिचान हो।
- कृष्ण जन्माष्टमी: मंगलबजारस्थित कृष्ण मन्दिरमा लाग्ने देशकै ठूलो मेला र पूजाआजा।
- अन्य नेवारी पर्वहरू: यँयाः (इन्द्र जात्रा), सापारु (गाईजात्रा), चह्रे, र कयाअष्टमी जस्ता चाडपर्वहरू गुठी परम्परा अनुसार भव्य रूपमा मनाइन्छ।
४ जनसंख्या र समाज
जनसांख्यिक तथ्याङ्क
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार पुष्टि भएको तथ्याङ्क:
- कुल जनसंख्या: ६,५५४ जना
- क्षेत्रफल: ०.२३ वर्ग कि.मि.
- जनघनत्व: ~२८,४९५.६५ व्यक्ति/वर्ग कि.मि. (अत्यधिक सघन शहरी क्षेत्र)
(सन्दर्भ: साविक ललितपुर उपमहानगरपालिकाका ११ र १२ नम्बर वडाहरू समायोजन भई बनेको नयाँ वडा)
५ संस्था र सेवा
प्रशासनिक संरचना — संगठनात्मक स्वरूप
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ बमोजिमको सामान्य वडा संरचना:
- वडा अध्यक्ष: १ जना (जनप्रतिनिधि) (नारायण लाल अवाले)
- वडा सदस्यहरू: ४ जना (२ जना महिला सदस्य – जसमा १ जना दलित महिला अनिवार्य, र २ जना खुला सदस्य)
- प्रशासनिक कर्मचारी: वडा सचिव, प्राविधिक सहायक, र अन्य प्रशासनिक/सहायक कर्मचारीहरू
- वडा कार्यालय स्थान: मंगलबजार / हखः टोल परिसर, ललितपुर
शिक्षा
महानगरपालिकाभर कूल २८७ विद्यालय (२२५ निजी, ६२ सामुदायिक) सञ्चालित छन्।
वडा नं. १२ सघन आवासीय र सम्पदा क्षेत्र भएकाले यहाँ ऐतिहासिक सामुदायिक विद्यालयहरू, संस्थागत (निजी) विद्यालयहरू, तथा परम्परागत धातु/काष्ठकला सम्बन्धी अनौपचारिक तालिम केन्द्रहरू र पौभा अध्ययन केन्द्रहरू सञ्चालित छन्।
अर्थतन्त्र तथा बजेट
वडा नं. १२ को अर्थतन्त्र मुख्यतः हस्तकला तथा धातु मूर्ति उद्योग, पर्यटन, हस्तकला सामग्री बिक्री (Souvenir Shops), र होटल/क्याफे तथा साना व्यापारमा आधारित छ।
आ.व. २०८३/०८४ मा ललितपुर महानगरपालिकाको कुल बजेट: रु. ७ अर्ब ४८ करोड ८७ लाख ८० हजार (चालु खर्च रु. ३.२५ अर्ब, पुँजीगत खर्च रु. ४.२४ अर्ब)।
वडा-स्तरीय प्रतिनिधिमूलक क्षेत्रगत बाँडफाँड:
- सम्पदा पुनर्निर्माण तथा परम्परागत पूर्वाधार (ढुङ्गेछाप, पाटीपौवा)
- खानेपानी तथा ऐतिहासिक हिति (ढुङ्गेधारा) संरक्षण
- सामाजिक सुरक्षा/लक्षित कार्यक्रम
- शिक्षा तथा सांस्कृतिक सीप प्रवर्द्धन (हस्तकला तालिम)
- स्वास्थ्य तथा सरसफाई
- पर्यटन प्रवर्द्धन तथा स्थानीय हस्तकला व्यवसाय प्रवर्द्धन
- प्रशासनिक/अन्य
६ सम्पदा र पर्यटन
विश्व सम्पदा स्थल
स्पष्ट जानकारी: युनेस्को विश्व सम्पदा सूची (UNESCO World Heritage Site) मा सूचीकृत पाटन दरबार क्षेत्र (Patan Durbar Square) को ठूलो मुख्य भाग तथा यसको मध्यवर्ती पर्यटकीय र सांस्कृतिक क्षेत्र वडा नं. १२ को प्रत्यक्ष सिमाना र पहुँचभित्र पर्दछ। मंगलबजार, कृष्ण मन्दिर, भीमसेन मन्दिर र पाटन संग्रहालय वडा नं. १२ र यसका छिमेकी वडाहरू (वडा १६) सँग जोडिएका छन्, जसको प्रत्यक्ष लाभ वडा नं. १२ ले पर्यटन र व्यापारिक रूपमा पाउँछ।
ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलहरू
- कृष्ण मन्दिर र पाटन दरबार क्षेत्र परिसर: (निकटतम मुख्य सम्पदा)
- हखः बहाल, सुवर्ण विहार (हिरण्यवर्ण महाविहार नजिकका बहालहरू) र स्थानीय चैत्य/स्तूपहरू
- ऐतिहासिक ढुङ्गेधारा (मङ्गा हिति लगायत स्थानीय हितिहरू): प्राचीन खानेपानी प्रणाली र पुरातात्विक संरचनाहरू
- विभिन्न देगुगुठी, गणेश मन्दिर, र स्थानीय द्योछें (देवता घरहरू): नेवारी परम्पराका तान्त्रिक तथा सांस्कृतिक देवस्थलहरू
७ स्रोत तथा आधार
- ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. १२ कार्यालयद्वारा उपलब्ध गराइएको आधिकारिक विवरण
- LALITPUR.pdf तथा त्यसबाट तयार गरिएको स्रोत-आधारित डेटा संकलन
- २०८२ को निर्वाचनसम्बन्धी मतदाता/मतदान केन्द्र विवरण
- २०६८ तथा २०७८ राष्ट्रिय जनगणना (केन्द्रीय तथ्याङ्क कार्यालय / CBO)
- वडा नं. १२ (मंगलबजार/हखः क्षेत्र) को सामाजिक, भौगोलिक तथा शहरी विकास