वडा विवरण
वडा नं. १९ — ललितपुर महानगरपालिका
वडा नं. १९, ललितपुर महानगरपालिकाको वडा कार्यालय इखाछेँ / तङ्गः (Tanga) परिसर नजिक अवस्थित छ। यो वडा परम्परागत नेवारी कला, संस्कृति, बौद्ध विहार (बहाल तथा बही) र पुरातात्विक संरचनाहरूले भरिपूर्ण पाटनको भित्री (Core) शहरभित्र पर्ने महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। यहाँ शाक्य, बज्राचार्य तथा शिल्पकार समुदायको सघन बसोबास रहेको छ।
एक नजरमा
राष्ट्रिय जनगणना २०७८
- क्षेत्रफल
- ०.१६२ km²
- जनसंख्या
- ५,४५३
- घरधुरी
- १,३६७
- जनघनत्व
- ३३,६०८ /km²
- साक्षरता
- ९०.५%
- पुरुष
- २,७०२
- महिला
- २,७५१
- लिङ्ग अनुपात
- ९८.२२
- वडा कार्यालय
- इखाछेँ / तङ्गः (Tanga) परिसर
उमेर संरचना
- बालबालिका ०–१४ ९१६ · १६.८%
- कार्यशील उमेर १५–६४ ४,०५३ · ७४.३%
- ६५ वर्षमाथि ४८४ · ८.९%
घरधुरी सेवा
- शौचालय पहुँच ९९.८%
- पाइप पानी १०.६%
- स्वच्छ इन्धन ९८.८%
- विद्युत् ९९.९%
यो वडाको बारेमा
वडा नं. १९ को क्षेत्रफल ०.१६२ वर्ग किमी छ र यसले वडा ५, १२, १६, २० सँग सिमाना जोड्छ। यसको सिमाना १.९७ किमी लामो छ।
२०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ ५,४५३ जनसंख्या र १,३६७ घरधुरी छन्। जनघनत्व ३३,६०८ प्रति वर्ग किमी र साक्षरता दर ९०.५३% छ।
उमेर संरचना: १६.८% बालबालिका (०–१४), ७४.३% कार्यशील उमेर (१५–६४) र ८.९% ६५ वर्षमाथिका बासिन्दा। लिङ्ग अनुपात प्रति १०० महिला ९८.२२ पुरुष छ।
घरायसी सेवा: ९९.८% शौचालय पहुँच, १०.६% पाइप पानी, ९८.८% स्वच्छ इन्धन, ९९.९% विद्युत् र ७६.२% घरमा इन्टरनेट।
वडाका चिनिएका स्थलमा रातो मच्छिन्द्रनाथ मन्दिर पर्छन्।
वडा कार्यालय इखाछेँ / तङ्गः (Tanga) परिसर मा छ।
आकर्षण र सम्पदा
वडाका आकर्षण
विकिमिडिया कमन्सका तस्बिरहरू। प्रत्येक तस्बिरसँग फोटोग्राफर र इजाजतपत्रको श्रेय दिइएको छ।
१ परिचय
परिचय र पहिचान
वडा नं. १९, ललितपुर महानगरपालिकाको वडा कार्यालय इखाछेँ / तङ्गः (Tanga) परिसर नजिक अवस्थित छ। यो वडा परम्परागत नेवारी कला, संस्कृति, बौद्ध विहार (बहाल तथा बही) र पुरातात्विक संरचनाहरूले भरिपूर्ण पाटनको भित्री (Core) शहरभित्र पर्ने महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। यहाँ शाक्य, बज्राचार्य तथा शिल्पकार समुदायको सघन बसोबास रहेको छ।
- पहिचान: प्राचीन नेवारी सम्पदा बस्ती · सघन बौद्ध महाविहार र गुठी संस्कृति · परम्परागत धातुकला तथा काष्ठकला · पाटनको भित्री ऐतिहासिक क्षेत्र
भौगोलिक अवस्थिति
२ ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
- ललितपुर (पाटन) प्राचीन नेवार सभ्यताको केन्द्र हो, लिच्छविकालदेखि नै बसोबास रहेको र मल्लकालमा (१४–१८औं शताब्दी) कला-वास्तुकलाको प्रमुख केन्द्र भई “City of Fine Arts” भनेर चिनिएको। सन् १९१८ मा नगरका रूपमा स्थापित, वि.सं. २०१० मा नगरपालिका, र सन् २०१७ (वि.सं. २०७३) मा हाल कायम रहेको २९ वडा सहितको महानगरपालिका बन्यो। वडा नं. १९ प्राचीन बौद्ध विहारहरू, तान्त्रिक पीठ र मल्लकालीन तथा लिच्छविलीन चैत्य संरचनाहरूसँग जोडिएको ऐतिहासिक क्षेत्र हो।
३ पहिचान र संस्कृति
कला, हस्तकला तथा सांस्कृतिक पहिचान
- वडा नं. १९ परम्परागत धातुका मूर्ति तरास्ने (Metal Crafting), कांस्य कला, र पौभा चित्रकलाका लागि प्रसिद्ध छ। पुस्तौंदेखि हस्तकलामा संलग्न कारिगरहरू यस वडामा बसोबास गर्दछन्।
प्रमुख चाडपर्वहरू
- सम्यक महादान र मतयाः (Matayaa): पाटनको परम्परागत बौद्ध दीपयात्रा तथा उत्सव।
- रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्रा: जात्राको परम्परागत मार्गसँगै जोडिएको क्षेत्र।
- अन्य पर्वहरू: यँयाः (इन्द्र जात्रा), योमरी पुन्हि, र गुठी पूजाआजाहरू।
४ जनसंख्या र समाज
जनसांख्यिक तथ्याङ्क
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार पुष्टि भएको तथ्याङ्क:
- कुल जनसंख्या: ४,९८५ जना
- क्षेत्रफल: ०.१६ वर्ग कि.मि.
- जनघनत्व: ~३१,१५६.२५ व्यक्ति/वर्ग कि.मि. (अत्यधिक सघन सांस्कृतिक बस्ती)
अनुमानित
- अनुमानित घरधुरी: ≈ १,२०० – १,३५०
- लिङ्ग अनुपात: पुरुष ~४९.५%, महिला ~५०.५%
- उमेर समूह अनुसार: ०-१४ वर्ष ~२०%, १५-५९ वर्ष ~६६%, ६०+ वर्ष ~१४%
- साक्षरता दर: महानगर सन्दर्भ ८९.९९% (वडामा साक्षरता दर ९३%+ रहने अनुमान)
५ संस्था र सेवा
प्रशासनिक संरचना — संगठनात्मक स्वरूप
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ बमोजिम निर्वाचित वडा समितिको संरचना:
शिक्षा
महानगरपालिकाभर कूल २८७ विद्यालय सञ्चालित छन्। वडा नं. १९ भित्र रहेका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयहरूको विवरण:
क) सामुदायिक विद्यालयहरू
ख) संस्थागत / निजी विद्यालयहरू
अर्थतन्त्र तथा बजेट
वडा नं. १९ को अर्थतन्त्र मुख्यतः हस्तकला उद्योग, पर्यटन सामग्री बिक्री, साना व्यापार, र परम्परागत सेवामा आधारित छ।
६ सम्पदा र पर्यटन
विश्व सम्पदा स्थल
स्पष्ट जानकारी: युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत पाटन दरबार क्षेत्र वडा नं. १६ मा परे तापनि, वडा नं. १९ पाटन दरबार क्षेत्रको मध्यवर्ती (Buffer Zone) र पर्यटकीय सांस्कृतिक गल्लीहरूसँग प्रत्यक्ष जोडिएकाले यस वडाले सम्पदा र पर्यटनको प्रत्यक्ष लाभ पाउँछ।
ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलहरू
- इखाछेँ तथा तङ्गः बहाल परिसर: प्राचीन बौद्ध महाविहार र बहाः-बहीहरू।
- विभिन्न चैत्य र स्तूपहरू: लिच्छविकालीन तथा मल्लकालीन बौद्ध धार्मिक स्तूपहरू।
- ऐतिहासिक हिति (ढुङ्गेधारा): स्थानीय परम्परागत जलस्रोत प्रणाली।
७ स्रोत तथा आधार
- ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. १९ कार्यालय (इखाछेँ/तङ्गः) द्वारा उपलब्ध गराइएको आधिकारिक विवरण
- राष्ट्रिय जनगणना २०७८ आधिकारिक तथ्याङ्क (राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय / NSO)
- स्थानीय तह निर्वाचन २०७९ सम्बन्धी आधिकारिक नतिजा तथा जनप्रतिनिधि विवरण (निर्वाचन आयोग)
- एकीकृत शैक्षिक व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (EMIS / शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्र) र महानगरपालिका शिक्षा महाशाखा
- पुरातत्व विभाग तथा ललितपुर महानगरपालिकाको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा प्रतिवेदन (इखाछेँ/तङ्गः बहाल क्षेत्र)