वडा विवरण
वडा नं. २० — ललितपुर महानगरपालिका
वडा नं. २०, ललितपुर महानगरपालिकाको वडा कार्यालय पूर्णचण्डी (Purna Chandi) / नटोल क्षेत्रमा अवस्थित छ। यो वडा ऐतिहासिक पाण्डुलिपि, प्राचीन पोखरी, र तान्त्रिक देवस्थलहरूले भरिपूर्ण भित्री शहरको सांस्कृतिक क्षेत्र हो।
एक नजरमा
राष्ट्रिय जनगणना २०७८
- क्षेत्रफल
- ०.२२८ km²
- जनसंख्या
- ९,२३९
- घरधुरी
- २,४७०
- जनघनत्व
- ४०,४६३ /km²
- साक्षरता
- ९०%
- पुरुष
- ४,६३७
- महिला
- ४,६०२
- लिङ्ग अनुपात
- १००.७६
- वडा कार्यालय
- पूर्णचण्डी (Purna Chandi) /
उमेर संरचना
- बालबालिका ०–१४ १,४९५ · १६.२%
- कार्यशील उमेर १५–६४ ६,९७० · ७५.४%
- ६५ वर्षमाथि ७७४ · ८.४%
घरधुरी सेवा
- शौचालय पहुँच ९९.७%
- पाइप पानी ६२.८%
- स्वच्छ इन्धन ९६.४%
- विद्युत् ९८.६%
यो वडाको बारेमा
वडा नं. २० को क्षेत्रफल ०.२२८ वर्ग किमी छ र यसले वडा ३, ४, ५, ११, १६, १९ सँग सिमाना जोड्छ। यसको सिमाना २.२ किमी लामो छ।
२०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ ९,२३९ जनसंख्या र २,४७० घरधुरी छन्। जनघनत्व ४०,४६३ प्रति वर्ग किमी र साक्षरता दर ८९.९८% छ।
उमेर संरचना: १६.२% बालबालिका (०–१४), ७५.४% कार्यशील उमेर (१५–६४) र ८.४% ६५ वर्षमाथिका बासिन्दा। लिङ्ग अनुपात प्रति १०० महिला १००.७६ पुरुष छ।
घरायसी सेवा: ९९.७% शौचालय पहुँच, ६२.८% पाइप पानी, ९६.४% स्वच्छ इन्धन, ९८.६% विद्युत् र ७७% घरमा इन्टरनेट।
वडाका चिनिएका स्थलमा पिम्बाहल पोखरी पर्छन्।
वडा कार्यालय पूर्णचण्डी (Purna Chandi) / मा छ।
आकर्षण र सम्पदा
वडाका आकर्षण
विकिमिडिया कमन्सका तस्बिरहरू। प्रत्येक तस्बिरसँग फोटोग्राफर र इजाजतपत्रको श्रेय दिइएको छ।
१ परिचय
परिचय र पहिचान
वडा नं. २०, ललितपुर महानगरपालिकाको वडा कार्यालय पूर्णचण्डी (Purna Chandi) / नटोल क्षेत्रमा अवस्थित छ। यो वडा ऐतिहासिक पाण्डुलिपि, प्राचीन पोखरी, र तान्त्रिक देवस्थलहरूले भरिपूर्ण भित्री शहरको सांस्कृतिक क्षेत्र हो।
पहिचान: पूर्णचण्डी-नटोल क्षेत्र · प्राचीन पूर्णचण्डी (सिद्धि लक्ष्मी) मन्दिर परिसर · नेवारी गुठी तथा जात्रा परम्परा · सघन सांस्कृतिक बस्ती
भौगोलिक अवस्थिति
२ ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
ललितपुर (पाटन) प्राचीन नेवार सभ्यताको केन्द्र हो। वडा नं. २० अन्तर्गत पर्ने पूर्णचण्डी क्षेत्र सिद्धिनरसिंह मल्ल तथा मल्ल राजाहरूको तान्त्रिक साधना र मन्दिर निर्माणसँग जोडिएको छ। यहाँ रहेको पूर्णचण्डी पोखरी र मन्दिरको ठूलो ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्व रहेको छ।
३ पहिचान र संस्कृति
कला, हस्तकला तथा सांस्कृतिक पहिचान
परम्परागत नेवारी वास्तुकला, तान्त्रिक नाच, वाद्यवादन र परम्परागत धातुकला तथा काष्ठकला यस क्षेत्रको मुख्य पहिचान हो।
प्रमुख चाडपर्वहरू
- पूर्णचण्डी जात्रा: स्थानीय मन्दिरको वार्षिक धार्मिक उत्सव र जात्रा।
- रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्रा: रथयात्रा यसै वडाको सिमाना हुँदै लगनखेल-जावलाखेलतर्फ अगाडि बढ्छ।
४ जनसंख्या र समाज
जनसांख्यिक तथ्याङ्क
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार पुष्टि भएको तथ्याङ्क:
- कुल जनसंख्या: ४,५१२ जना
- क्षेत्रफल: ०.१४ वर्ग कि.मि.
- जनघनत्व: ~३२,२२८.५७ व्यक्ति/वर्ग कि.मि. (अत्यधिक सघन बस्ती)
अनुमानित
- अनुमानित घरधुरी: ≈ १,१०० – १,२५०
- लिङ्ग अनुपात: पुरुष ~४९.४%, महिला ~५०.६%
- उमेर समूह अनुसार: ०-१४ वर्ष ~२१%, १५-५९ वर्ष ~६५%, ६०+ वर्ष ~१४%
- साक्षरता दर: महानगर सन्दर्भ ८९.९९%
५ संस्था र सेवा
प्रशासनिक संरचना — संगठनात्मक स्वरूप
स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ बमोजिम निर्वाचित वडा समितिको संरचना:
शिक्षा
वडा नं. २० का विद्यालयहरूको विवरण:
संस्थागत / निजी विद्यालयहरू
अर्थतन्त्र तथा बजेट
वडा नं. २० को अर्थतन्त्र मुख्यतः स्थानीय खुद्रा तथा थोक व्यापार, सांस्कृतिक पर्यटन, हस्तकला व्यवसाय, स्थानीय सेवा क्षेत्र र घरभाडा आय (Rental Income) मा आधारित छ।
ललितपुर महानगरपालिकाको बजेट अन्तर्गत यस वडाका लागि छुट्ट्याइने क्षेत्रगत बाँडफाँड तथा प्राथमिकता:
- सम्पदा तथा पोखरी संरक्षण – ऐतिहासिक पूर्णचण्डी पोखरी, मन्दिर परिसर तथा आसपासका देवस्थलहरूको संरक्षण र सुन्दर्याीकरण
- पूर्वाधार विकास – भित्री सडक, ढल व्यवस्थापन तथा परम्परागत इँटा/ढुङ्गेछाप सडक स्तरोन्नति
- संस्कृति तथा गुठी सहयोग – स्थानीय परम्परागत जात्रा, बाजागाजा र सांस्कृतिक परम्परा सञ्चालनका लागि बजेट सहयोग
- स्वास्थ्य तथा सरसफाई – सहरी स्वास्थ्य केन्द्र सुदृढीकरण, सरसफाई र खानेपानी व्यवस्थापन
- सामाजिक विकास – बालविकास, महिला सशक्तिकरण तथा सीपमूलक तालिम प्रवर्द्धन
६ सम्पदा र पर्यटन
विश्व सम्पदा स्थल
स्पष्ट जानकारी: युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत पाटन दरबार क्षेत्र वडा नं. १६ अन्तर्गत पर्दछ। तथापि, वडा नं. २० मंगलबजारबाट हिंडेरै ५ मिनेटमा पुगिने दूरीमा रहेकाले यसले पर्यटकीय र व्यापारिक लाभ पाउँछ।
ऐतिहासिक तथा धार्मिक स्थलहरू
- पूर्णचण्डी (सिद्धि लक्ष्मी) मन्दिर र पोखरी: पाटनको प्रसिद्ध धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा।
- नटोल गणेश मन्दिर र देगुगुठी घरहरू: स्थानीय आस्थाका केन्द्रहरू।
७ स्रोत तथा आधार
- ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. २० कार्यालय (पूर्णचण्डी/नटोल) द्वारा उपलब्ध गराइएको आधिकारिक विवरण
- राष्ट्रिय जनगणना २०७८ आधिकारिक तथ्याङ्क (राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय / NSO)
- स्थानीय तह निर्वाचन २०७९ सम्बन्धी आधिकारिक नतिजा विवरण (निर्वाचन आयोग)
- ललितपुर महानगरपालिका, शिक्षा महाशाखा तथा विद्यालय दर्ता अभिलेख
- गुठी संस्थान (पाटन शाखा) तथा पूर्णचण्डी पोखरी/मन्दिर सांस्कृतिक अध्ययन प्रतिवेदन