वडा विवरण
वडा नं. ८ — ललितपुर महानगरपालिका
ललितपुर महानगरपालिका, वडा नम्बर ८ (गुइटोल, बालकुमारी, सुबहाल, सौगल, लोल, चपट, पिन्छे क्षेत्र)
एक नजरमा
राष्ट्रिय जनगणना २०७८
- क्षेत्रफल
- ०.४७८ km²
- जनसंख्या
- ९,९२६
- घरधुरी
- २,६०६
- जनघनत्व
- २०,७६१ /km²
- साक्षरता
- ८६.४%
- पुरुष
- ५,०४२
- महिला
- ४,८८४
- लिङ्ग अनुपात
- १०३.२४
- वडा कार्यालय
- गुइटोलमा अवस्थिCत छ
उमेर संरचना
- बालबालिका ०–१४ १,८१८ · १८.३%
- कार्यशील उमेर १५–६४ ७,३९० · ७४.५%
- ६५ वर्षमाथि ७१८ · ७.२%
घरधुरी सेवा
- शौचालय पहुँच ९९.९%
- पाइप पानी २३.८%
- स्वच्छ इन्धन ९६.१%
- विद्युत् ९८.९%
यो वडाको बारेमा
वडा नं. ८ को क्षेत्रफल ०.४७८ वर्ग किमी छ र यसले वडा ६, ७, ९, १२ सँग सिमाना जोड्छ। यसको सिमाना ४.१४ किमी लामो छ।
२०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ ९,९२६ जनसंख्या र २,६०६ घरधुरी छन्। जनघनत्व २०,७६१ प्रति वर्ग किमी र साक्षरता दर ८६.३८% छ।
उमेर संरचना: १८.३% बालबालिका (०–१४), ७४.५% कार्यशील उमेर (१५–६४) र ७.२% ६५ वर्षमाथिका बासिन्दा। लिङ्ग अनुपात प्रति १०० महिला १०३.२४ पुरुष छ।
घरायसी सेवा: ९९.९% शौचालय पहुँच, २३.८% पाइप पानी, ९६.१% स्वच्छ इन्धन, ९८.९% विद्युत् र ७०.८% घरमा इन्टरनेट।
वडाका चिनिएका स्थलमा बालकुमारी मन्दिर पर्छन्।
वडा कार्यालय गुइटोलमा अवस्थिCत छ मा छ।
आकर्षण र सम्पदा
वडाका आकर्षण
विकिमिडिया कमन्सका तस्बिरहरू। प्रत्येक तस्बिरसँग फोटोग्राफर र इजाजतपत्रको श्रेय दिइएको छ।
१ परिचय
ललितपुर महानगरपालिका, वडा नम्बर ८ (गुइटोल, बालकुमारी, सुबहाल, सौगल, लोल, चपट, पिन्छे क्षेत्र)
ललितपुर महानगरपालिकाको २९ वटा वडामध्ये वडा नम्बर ८ ऐतिहासिक पाटन सहरको पूर्वी भागमा पर्ने, परापूर्वकालदेखि नेवारहरूको बसोबास रहेको घना बस्तीको वडा हो। वडा कार्यालय गुइटोलमा अवस्थिCत छ, जुन त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट करिब ५ किलोमिटर दक्षिणमा पर्छ। वडा समुद्री सतहबाट करिब १,३३० मिटरको उचाइमा रहेको छ।
वडाको उत्तरमा वडा नं. ९, दक्षिणमा वडा नं. ७ र ६, पश्चिममा वडा नं. १२ र पूर्वमा महालक्ष्मी नगरपालिका पर्छन्। वडाको कुल क्षेत्रफल ४,४३,६०० वर्ग मिटर (करिब ०.४४ वर्ग कि.मि.) छ।
१ जनसङ्ख्या तथा घरधुरी
जम्मा घरधुरी २,८१६ र जम्मा जनसङ्ख्या ११,४०० छ।
वडाको करिब ६९ प्रतिशत जनसङ्ख्या २०–५९ वर्ष उमेर समूहमा पर्छ।
१ सरकारी कार्यालयहरू
वडा कार्यालयको प्रमुख व्यक्तिमा वडा प्रोफाइलको यो तालिकामा हेम महर्जनको नाम छ। हालका वडा अध्यक्षका रूपमा महानगरपालिकाको निर्देशिकाले बाबुरत्न महर्जनलाई देखाएको छ (खण्ड १०)।
३ गुस्तल (गुस्थल) महाविहार तथा प्रथमश्री महाविहार
गुइटोलमा रहेको गुस्थल महाविहार र प्रथमश्री महाविहारको आगम भारत सरकारको २० करोड रुपैयाँभन्दा बढी (रु. १२ करोड) अनुदानमा पुनर्निर्माण गरिएको थियो। यसको उद्घाटन सांसद जगदीश खरेल, नगरप्रमुख चिरीबाबु महर्जन र भारतीय राजदूतले संयुक्त रूपमा गरेका थिए।
२ ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
ऐतिहासिक तथा सामाजिक पृष्ठभूमि
यो वडा ऐतिहासिक नगर क्षेत्र हो, जहाँ परापूर्वकालदेखि नै नेवारहरूको बसोबास रहँदै आएको छ। नेवार समुदायको बाहुल्य भएकाले यहाँ नेवारी संस्कृति र संस्कार जीवित छन्। वडामा विभिन्न खालेपाटी, पौवा र भजन मण्डलीहरू प्रशस्त छन्। वडावासीहरू कृषि, श्रम, हस्तकला, व्यापार र व्यवसायबाट जीविकोपार्जन गर्छन्।
वडाको गुइटोलमा रहेको गुस्थल महाविहार र प्रथमश्री महाविहारको आगम हालै भारत सरकारको भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण सहयोगमा पुनर्निर्माण भई उद्घाटन गरिएको समाचार प्रकाशित भएको छ।
३ पहिचान र संस्कृति
विशेष / विशिष्ट पहिचान
- मठ-मन्दिर र महाविहारको वडा — वडा प्रोफाइलमा १७ वटा मन्दिर, महाविहार र ढुङ्गेधारा सूचीबद्ध छन्।
- बालकुमारी मन्दिर — पाटनको पूर्वी भागको चर्चित बालकुमारी मन्दिर (अष्टमातृकाको एक रूप मानिने बालकुमारी माँ) वडाका टोलसँग जोडिएको छ।
- गुइटोलका महाविहारहरू — प्रथमशील (प्रथमश्री), गुस्तल (गुस्थल) र बच्छुवशील महाविहार गुइटोलमा छन्।
- नेवारी सांस्कृतिक जीवन — पाटी, पौवा र भजन मण्डलीको सशक्त उपस्थिति।
- सुगम अवस्थिति — विमानस्थलबाट करिब ५ किलोमिटरको दूरीमा र महालक्ष्मी नगरपालिकासँग जोडिएको वडा।
४ जनसंख्या र समाज
वडाको आधारभूत तथ्याङ्क
तथ्याङ्कसम्बन्धी टिप्पणी: वडा प्रोफाइलले जनसङ्ख्या ११,४०० देखाउँछ (स्रोतको वर्ष २०६८ को जनगणना भनिएको छ)। नेपाली विकिपिडियाले राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार ९,९२६ जनसङ्ख्या र ०.४८ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफल देखाएको छ। दुई स्रोतको तथ्याङ्क फरक भएकाले यहाँ वडा प्रोफाइलकै तथ्याङ्क प्रयोग गरिएको छ।
जनसांख्यिकी विवरण
५ संस्था र सेवा
संस्थागत पूर्वाधार
२ शैक्षिक संस्थाहरू
३ स्वास्थ्य सेवा
वडा प्रोफाइलमा वडा क्लिनिक (गुइटोल) मात्र स्वास्थ्य संस्थाका रूपमा उल्लेख छ।
सार्वजनिक खुला ठाउँ
वडा प्रोफाइलले तीन खुला ठाउँ उल्लेख गरेको छ:
- गुइत दोमार (गुइटोल)
- बालकुमारी मन्दिर वरपरको खुला ठाउँ (बालकुमारी)
- सरस्वती मन्दिर वरपरको खुला ठाउँ (सरस्वती खेल)
जनप्रतिनिधि
टिप्पणी: वडा प्रोफाइलको अर्को पृष्ठमा हेम महर्जन (अध्यक्ष, ९८४१०२९७७८), कृष्ण महर्जन, प्रकाश महर्जन र महिला सदस्य लक्ष्मी महर्जनको सूची छ। यो पुरानो सूची हुन सक्छ; महानगरपालिकाको निर्देशिकाले बाबुरत्न महर्जनलाई वडा अध्यक्ष देखाउँछ, त्यसैले माथिको सूची प्रयोग गरिएको छ।
६ सम्पदा र पर्यटन
सांस्कृतिक सम्पदाहरू
१ मठ-मन्दिर, महाविहार र ढुङ्गेधारा
२ बालकुमारी मन्दिर
बालकुमारी मन्दिरको उत्पत्ति विवादित छ; यो सातौँदेखि सत्रौँ शताब्दीबीच बनेको मानिन्छ। मन्दिरनजिक एउटा पोखरी छ, जुन पुनर्स्थापना हुँदै गरेको भनिन्छ। बालकुमारी माँ अष्टमातृकाको एक रूप मानिन्छिन्।
७ चुनौती र प्राथमिकता
मुख्य समस्याहरू तथा चुनौती
वडा प्रोफाइलमा समस्याको छुट्टै खण्ड छैन। तल दिइएका चुनौती उपलब्ध तथ्यबाट देखिएका हुन्; वडाको आधिकारिक प्राथमिकताका रूपमा पुष्टि भएका होइनन्।
- उच्च घनत्व — ०.४४ वर्ग कि.मि.मा ११,४०० जनसङ्ख्या बसोबास गर्दा पूर्वाधार र सेवामा चाप पर्न सक्छ।
- सीमित खुला ठाउँ — वडाको खुला ठाउँ मुख्यतः मन्दिर वरपरका तीन स्थानमा सीमित छ।
- सम्पदा संरक्षण — १७ वटा मन्दिर, महाविहार र ढुङ्गेधाराको संरक्षण तथा मर्मत सम्भार।
- सीमित सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवा — प्रोफाइलमा वडा क्लिनिक मात्र उल्लेख छ।
हालका गतिविधि
गुइटोलको गुस्थल महाविहार र प्रथमश्री महाविहारको पुनर्निर्मित आगमको उद्घाटन भएको समाचार प्रकाशित भएको छ।
निष्कर्ष
ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. ८ नेवारी संस्कृति र संस्कार जीवित रहेको, गुइटोलका महाविहार र बालकुमारी मन्दिरजस्ता सम्पदाले समृद्ध घना बस्तीको वडा हो। ११,४०० जनसङ्ख्या ०.४४ वर्ग कि.मि.मा बसोबास गर्ने यो वडाका प्रमुख चुनौती उच्च घनत्व, सीमित खुला ठाउँ र सम्पदा संरक्षण हुन्।
८ स्रोत तथा आधार
मुख्य स्रोत तथा आधार
- ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. ८ को वडा प्रोफाइल (ward_8.pdf)
- वडा नं. ८ परिचय पेज, ललितपुर महानगरपालिका
- ललितपुर महानगरपालिका, वडा कार्यालयहरू (वडा अध्यक्ष विवरण)
- ललितपुर महानगरपालिका, निर्वाचित पदाधिकारी
- ललितपुर महानगरपालिका, विकिपिडिया (जनगणना २०७८ वडागत तालिका)
- Gusthal Mahavihar restored, The Himalayan Times
- Balkumari temple, Wikipedia