वडा विवरण

वडा नं. ८ — ललितपुर महानगरपालिका

ललितपुर महानगरपालिका, वडा नम्बर ८ (गुइटोल, बालकुमारी, सुबहाल, सौगल, लोल, चपट, पिन्छे क्षेत्र)

०८ सबै वडा ०.४७८ km²

एक नजरमा

राष्ट्रिय जनगणना २०७८

नक्सामा फर्कनुहोस्
क्षेत्रफल
०.४७८ km²
जनसंख्या
९,९२६
घरधुरी
२,६०६
जनघनत्व
२०,७६१ /km²
साक्षरता
८६.४%
पुरुष
५,०४२
महिला
४,८८४
लिङ्ग अनुपात
१०३.२४
वडा कार्यालय
गुइटोलमा अवस्थिCत छ

उमेर संरचना

  • बालबालिका ०–१४ १,८१८ · १८.३%
  • कार्यशील उमेर १५–६४ ७,३९० · ७४.५%
  • ६५ वर्षमाथि ७१८ · ७.२%

घरधुरी सेवा

  • शौचालय पहुँच ९९.९%
  • पाइप पानी २३.८%
  • स्वच्छ इन्धन ९६.१%
  • विद्युत् ९८.९%

यो वडाको बारेमा

वडा नं. ८ को क्षेत्रफल ०.४७८ वर्ग किमी छ र यसले वडा ६, ७, ९, १२ सँग सिमाना जोड्छ। यसको सिमाना ४.१४ किमी लामो छ।

२०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ ९,९२६ जनसंख्या र २,६०६ घरधुरी छन्। जनघनत्व २०,७६१ प्रति वर्ग किमी र साक्षरता दर ८६.३८% छ।

उमेर संरचना: १८.३% बालबालिका (०–१४), ७४.५% कार्यशील उमेर (१५–६४) र ७.२% ६५ वर्षमाथिका बासिन्दा। लिङ्ग अनुपात प्रति १०० महिला १०३.२४ पुरुष छ।

घरायसी सेवा: ९९.९% शौचालय पहुँच, २३.८% पाइप पानी, ९६.१% स्वच्छ इन्धन, ९८.९% विद्युत् र ७०.८% घरमा इन्टरनेट।

वडाका चिनिएका स्थलमा बालकुमारी मन्दिर पर्छन्।

वडा कार्यालय गुइटोलमा अवस्थिCत छ मा छ।

१ परिचय

ललितपुर महानगरपालिका, वडा नम्बर ८ (गुइटोल, बालकुमारी, सुबहाल, सौगल, लोल, चपट, पिन्छे क्षेत्र)

ललितपुर महानगरपालिकाको २९ वटा वडामध्ये वडा नम्बर ८ ऐतिहासिक पाटन सहरको पूर्वी भागमा पर्ने, परापूर्वकालदेखि नेवारहरूको बसोबास रहेको घना बस्तीको वडा हो। वडा कार्यालय गुइटोलमा अवस्थिCत छ, जुन त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट करिब ५ किलोमिटर दक्षिणमा पर्छ। वडा समुद्री सतहबाट करिब १,३३० मिटरको उचाइमा रहेको छ।

वडाको उत्तरमा वडा नं. ९, दक्षिणमा वडा नं. ७ र ६, पश्चिममा वडा नं. १२ र पूर्वमा महालक्ष्मी नगरपालिका पर्छन्। वडाको कुल क्षेत्रफल ४,४३,६०० वर्ग मिटर (करिब ०.४४ वर्ग कि.मि.) छ।

१ जनसङ्ख्या तथा घरधुरी

जम्मा घरधुरी २,८१६ र जम्मा जनसङ्ख्या ११,४०० छ।

वडाको करिब ६९ प्रतिशत जनसङ्ख्या २०–५९ वर्ष उमेर समूहमा पर्छ।

१ सरकारी कार्यालयहरू

वडा कार्यालयको प्रमुख व्यक्तिमा वडा प्रोफाइलको यो तालिकामा हेम महर्जनको नाम छ। हालका वडा अध्यक्षका रूपमा महानगरपालिकाको निर्देशिकाले बाबुरत्न महर्जनलाई देखाएको छ (खण्ड १०)।

३ गुस्तल (गुस्थल) महाविहार तथा प्रथमश्री महाविहार

गुइटोलमा रहेको गुस्थल महाविहार र प्रथमश्री महाविहारको आगम भारत सरकारको २० करोड रुपैयाँभन्दा बढी (रु. १२ करोड) अनुदानमा पुनर्निर्माण गरिएको थियो। यसको उद्घाटन सांसद जगदीश खरेल, नगरप्रमुख चिरीबाबु महर्जन र भारतीय राजदूतले संयुक्त रूपमा गरेका थिए।

२ ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

ऐतिहासिक तथा सामाजिक पृष्ठभूमि

यो वडा ऐतिहासिक नगर क्षेत्र हो, जहाँ परापूर्वकालदेखि नै नेवारहरूको बसोबास रहँदै आएको छ। नेवार समुदायको बाहुल्य भएकाले यहाँ नेवारी संस्कृति र संस्कार जीवित छन्। वडामा विभिन्न खालेपाटी, पौवा र भजन मण्डलीहरू प्रशस्त छन्। वडावासीहरू कृषि, श्रम, हस्तकला, व्यापार र व्यवसायबाट जीविकोपार्जन गर्छन्।

वडाको गुइटोलमा रहेको गुस्थल महाविहार र प्रथमश्री महाविहारको आगम हालै भारत सरकारको भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण सहयोगमा पुनर्निर्माण भई उद्घाटन गरिएको समाचार प्रकाशित भएको छ।

३ पहिचान र संस्कृति

विशेष / विशिष्ट पहिचान

  • मठ-मन्दिर र महाविहारको वडा — वडा प्रोफाइलमा १७ वटा मन्दिर, महाविहार र ढुङ्गेधारा सूचीबद्ध छन्।
  • बालकुमारी मन्दिर — पाटनको पूर्वी भागको चर्चित बालकुमारी मन्दिर (अष्टमातृकाको एक रूप मानिने बालकुमारी माँ) वडाका टोलसँग जोडिएको छ।
  • गुइटोलका महाविहारहरू — प्रथमशील (प्रथमश्री), गुस्तल (गुस्थल) र बच्छुवशील महाविहार गुइटोलमा छन्।
  • नेवारी सांस्कृतिक जीवन — पाटी, पौवा र भजन मण्डलीको सशक्त उपस्थिति।
  • सुगम अवस्थिति — विमानस्थलबाट करिब ५ किलोमिटरको दूरीमा र महालक्ष्मी नगरपालिकासँग जोडिएको वडा।

४ जनसंख्या र समाज

वडाको आधारभूत तथ्याङ्क

तथ्याङ्कसम्बन्धी टिप्पणी: वडा प्रोफाइलले जनसङ्ख्या ११,४०० देखाउँछ (स्रोतको वर्ष २०६८ को जनगणना भनिएको छ)। नेपाली विकिपिडियाले राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार ९,९२६ जनसङ्ख्या र ०.४८ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफल देखाएको छ। दुई स्रोतको तथ्याङ्क फरक भएकाले यहाँ वडा प्रोफाइलकै तथ्याङ्क प्रयोग गरिएको छ।

जनसांख्यिकी विवरण

५ संस्था र सेवा

संस्थागत पूर्वाधार

२ शैक्षिक संस्थाहरू

३ स्वास्थ्य सेवा

वडा प्रोफाइलमा वडा क्लिनिक (गुइटोल) मात्र स्वास्थ्य संस्थाका रूपमा उल्लेख छ।

सार्वजनिक खुला ठाउँ

वडा प्रोफाइलले तीन खुला ठाउँ उल्लेख गरेको छ:

  • गुइत दोमार (गुइटोल)
  • बालकुमारी मन्दिर वरपरको खुला ठाउँ (बालकुमारी)
  • सरस्वती मन्दिर वरपरको खुला ठाउँ (सरस्वती खेल)

जनप्रतिनिधि

टिप्पणी: वडा प्रोफाइलको अर्को पृष्ठमा हेम महर्जन (अध्यक्ष, ९८४१०२९७७८), कृष्ण महर्जन, प्रकाश महर्जन र महिला सदस्य लक्ष्मी महर्जनको सूची छ। यो पुरानो सूची हुन सक्छ; महानगरपालिकाको निर्देशिकाले बाबुरत्न महर्जनलाई वडा अध्यक्ष देखाउँछ, त्यसैले माथिको सूची प्रयोग गरिएको छ।

६ सम्पदा र पर्यटन

सांस्कृतिक सम्पदाहरू

१ मठ-मन्दिर, महाविहार र ढुङ्गेधारा

२ बालकुमारी मन्दिर

बालकुमारी मन्दिरको उत्पत्ति विवादित छ; यो सातौँदेखि सत्रौँ शताब्दीबीच बनेको मानिन्छ। मन्दिरनजिक एउटा पोखरी छ, जुन पुनर्स्थापना हुँदै गरेको भनिन्छ। बालकुमारी माँ अष्टमातृकाको एक रूप मानिन्छिन्।

७ चुनौती र प्राथमिकता

मुख्य समस्याहरू तथा चुनौती

वडा प्रोफाइलमा समस्याको छुट्टै खण्ड छैन। तल दिइएका चुनौती उपलब्ध तथ्यबाट देखिएका हुन्; वडाको आधिकारिक प्राथमिकताका रूपमा पुष्टि भएका होइनन्।

  • उच्च घनत्व — ०.४४ वर्ग कि.मि.मा ११,४०० जनसङ्ख्या बसोबास गर्दा पूर्वाधार र सेवामा चाप पर्न सक्छ।
  • सीमित खुला ठाउँ — वडाको खुला ठाउँ मुख्यतः मन्दिर वरपरका तीन स्थानमा सीमित छ।
  • सम्पदा संरक्षण — १७ वटा मन्दिर, महाविहार र ढुङ्गेधाराको संरक्षण तथा मर्मत सम्भार।
  • सीमित सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवा — प्रोफाइलमा वडा क्लिनिक मात्र उल्लेख छ।

हालका गतिविधि

गुइटोलको गुस्थल महाविहार र प्रथमश्री महाविहारको पुनर्निर्मित आगमको उद्घाटन भएको समाचार प्रकाशित भएको छ।

निष्कर्ष

ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. ८ नेवारी संस्कृति र संस्कार जीवित रहेको, गुइटोलका महाविहार र बालकुमारी मन्दिरजस्ता सम्पदाले समृद्ध घना बस्तीको वडा हो। ११,४०० जनसङ्ख्या ०.४४ वर्ग कि.मि.मा बसोबास गर्ने यो वडाका प्रमुख चुनौती उच्च घनत्व, सीमित खुला ठाउँ र सम्पदा संरक्षण हुन्।

८ स्रोत तथा आधार