वडा विवरण
वडा ८ — ललितपुर महानगरपालिका
वडा ८ या क्षेत्रफल ०.४७८ वर्ग किमि ख अले थन ९,९२६ मनू अले २,६०६ छें दु। थ्व वडा ६, ७, ९, १२ नापं सिमाना दु।
छगू न्ह्यासं
राष्ट्रिय जनगणना २०७८
- क्षेत्रफल
- ०.४७८ km²
- जनसंख्या
- ९,९२६
- घरधुरी
- २,६०६
- जनघनत्व
- २०,७६१ /km²
- साक्षरता
- ८६.४%
- मिजां
- ५,०४२
- मिसां
- ४,८८४
- लिङ्ग अनुपात
- १०३.२४
- वडा कार्यालय
- गुइटोलमा अवस्थिCत छ
उमेर संरचना
- बालबालिका ०–१४ १,८१८ · १८.३%
- ज्या योग्य उमेर १५–६४ ७,३९० · ७४.५%
- ६५ दँ न्ह्यः ७१८ · ७.२%
घरधुरी सेवा
- शौचालय ९९.९%
- पाइप लः २३.८%
- स्वच्छ इन्धन ९६.१%
- विद्युत् ९८.९%
थ्व वडाया बारेय्
वडा ८ या क्षेत्रफल ०.४७८ वर्ग किमि ख। थ्व वडा ६, ७, ९, १२ नापं सिमाना दु। सिमाना ४.१४ किमि लामो दु।
२०७८ जनगणनाय् थन ९,९२६ मनू अले २,६०६ छें दु। जनघनत्व २०,७६१ प्रति वर्ग किमि अले साक्षरता ८६.३८% ख।
उमेर संरचना: १८.३% बालक (०–१४), ७४.५% ज्याउने उमेर (१५–६४) अले ७.२% ६५ दँ न्ह्यःया मनू। लिङ्ग अनुपात १०० मिसाय् १०३.२४ मिजं।
छेंया सेवा: ९९.९% शौचालय, २३.८% पाइप ला, ९६.१% स्वच्छ इन्धन, ९८.९% बिजुली अले ७०.८% इन्टरनेट।
वडाया नांजाःगु स्थलय् बालकुमारी मन्दिर दु।
वडा कार्यालय गुइटोलमा अवस्थिCत छ य् दु।
आकर्षण अले सम्पदा
वडाया आकर्षण
विकिमिडिया कमन्सया तस्बिर। हरेक तस्बिर नापं फोटोग्राफर अले इजाजतपत्रया श्रेय दु।
१ परिचय
ललितपुर महानगरपालिका, वडा नम्बर ८ (गुइटोल, बालकुमारी, सुबहाल, सौगल, लोल, चपट, पिन्छे क्षेत्र)
ललितपुर महानगरपालिकाको २९ वटा वडामध्ये वडा नम्बर ८ ऐतिहासिक पाटन सहरको पूर्वी भागमा पर्ने, परापूर्वकालदेखि नेवारहरूको बसोबास रहेको घना बस्तीको वडा हो। वडा कार्यालय गुइटोलमा अवस्थिCत छ, जुन त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट करिब ५ किलोमिटर दक्षिणमा पर्छ। वडा समुद्री सतहबाट करिब १,३३० मिटरको उचाइमा रहेको छ।
वडाको उत्तरमा वडा नं. ९, दक्षिणमा वडा नं. ७ र ६, पश्चिममा वडा नं. १२ र पूर्वमा महालक्ष्मी नगरपालिका पर्छन्। वडाको कुल क्षेत्रफल ४,४३,६०० वर्ग मिटर (करिब ०.४४ वर्ग कि.मि.) छ।
१ जनसङ्ख्या तथा घरधुरी
जम्मा घरधुरी २,८१६ र जम्मा जनसङ्ख्या ११,४०० छ।
वडाको करिब ६९ प्रतिशत जनसङ्ख्या २०–५९ वर्ष उमेर समूहमा पर्छ।
१ सरकारी कार्यालयहरू
वडा कार्यालयको प्रमुख व्यक्तिमा वडा प्रोफाइलको यो तालिकामा हेम महर्जनको नाम छ। हालका वडा अध्यक्षका रूपमा महानगरपालिकाको निर्देशिकाले बाबुरत्न महर्जनलाई देखाएको छ (खण्ड १०)।
३ गुस्तल (गुस्थल) महाविहार तथा प्रथमश्री महाविहार
गुइटोलमा रहेको गुस्थल महाविहार र प्रथमश्री महाविहारको आगम भारत सरकारको २० करोड रुपैयाँभन्दा बढी (रु. १२ करोड) अनुदानमा पुनर्निर्माण गरिएको थियो। यसको उद्घाटन सांसद जगदीश खरेल, नगरप्रमुख चिरीबाबु महर्जन र भारतीय राजदूतले संयुक्त रूपमा गरेका थिए।
२ ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
ऐतिहासिक तथा सामाजिक पृष्ठभूमि
यो वडा ऐतिहासिक नगर क्षेत्र हो, जहाँ परापूर्वकालदेखि नै नेवारहरूको बसोबास रहँदै आएको छ। नेवार समुदायको बाहुल्य भएकाले यहाँ नेवारी संस्कृति र संस्कार जीवित छन्। वडामा विभिन्न खालेपाटी, पौवा र भजन मण्डलीहरू प्रशस्त छन्। वडावासीहरू कृषि, श्रम, हस्तकला, व्यापार र व्यवसायबाट जीविकोपार्जन गर्छन्।
वडाको गुइटोलमा रहेको गुस्थल महाविहार र प्रथमश्री महाविहारको आगम हालै भारत सरकारको भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण सहयोगमा पुनर्निर्माण भई उद्घाटन गरिएको समाचार प्रकाशित भएको छ।
३ पहिचान अले संस्कृति
विशेष / विशिष्ट पहिचान
- मठ-मन्दिर र महाविहारको वडा — वडा प्रोफाइलमा १७ वटा मन्दिर, महाविहार र ढुङ्गेधारा सूचीबद्ध छन्।
- बालकुमारी मन्दिर — पाटनको पूर्वी भागको चर्चित बालकुमारी मन्दिर (अष्टमातृकाको एक रूप मानिने बालकुमारी माँ) वडाका टोलसँग जोडिएको छ।
- गुइटोलका महाविहारहरू — प्रथमशील (प्रथमश्री), गुस्तल (गुस्थल) र बच्छुवशील महाविहार गुइटोलमा छन्।
- नेवारी सांस्कृतिक जीवन — पाटी, पौवा र भजन मण्डलीको सशक्त उपस्थिति।
- सुगम अवस्थिति — विमानस्थलबाट करिब ५ किलोमिटरको दूरीमा र महालक्ष्मी नगरपालिकासँग जोडिएको वडा।
४ जनसंख्या अले समाज
वडाको आधारभूत तथ्याङ्क
तथ्याङ्कसम्बन्धी टिप्पणी: वडा प्रोफाइलले जनसङ्ख्या ११,४०० देखाउँछ (स्रोतको वर्ष २०६८ को जनगणना भनिएको छ)। नेपाली विकिपिडियाले राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार ९,९२६ जनसङ्ख्या र ०.४८ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफल देखाएको छ। दुई स्रोतको तथ्याङ्क फरक भएकाले यहाँ वडा प्रोफाइलकै तथ्याङ्क प्रयोग गरिएको छ।
जनसांख्यिकी विवरण
५ संस्था अले सेवा
संस्थागत पूर्वाधार
२ शैक्षिक संस्थाहरू
३ स्वास्थ्य सेवा
वडा प्रोफाइलमा वडा क्लिनिक (गुइटोल) मात्र स्वास्थ्य संस्थाका रूपमा उल्लेख छ।
सार्वजनिक खुला ठाउँ
वडा प्रोफाइलले तीन खुला ठाउँ उल्लेख गरेको छ:
- गुइत दोमार (गुइटोल)
- बालकुमारी मन्दिर वरपरको खुला ठाउँ (बालकुमारी)
- सरस्वती मन्दिर वरपरको खुला ठाउँ (सरस्वती खेल)
जनप्रतिनिधि
टिप्पणी: वडा प्रोफाइलको अर्को पृष्ठमा हेम महर्जन (अध्यक्ष, ९८४१०२९७७८), कृष्ण महर्जन, प्रकाश महर्जन र महिला सदस्य लक्ष्मी महर्जनको सूची छ। यो पुरानो सूची हुन सक्छ; महानगरपालिकाको निर्देशिकाले बाबुरत्न महर्जनलाई वडा अध्यक्ष देखाउँछ, त्यसैले माथिको सूची प्रयोग गरिएको छ।
६ सम्पदा अले पर्यटन
सांस्कृतिक सम्पदाहरू
१ मठ-मन्दिर, महाविहार र ढुङ्गेधारा
२ बालकुमारी मन्दिर
बालकुमारी मन्दिरको उत्पत्ति विवादित छ; यो सातौँदेखि सत्रौँ शताब्दीबीच बनेको मानिन्छ। मन्दिरनजिक एउटा पोखरी छ, जुन पुनर्स्थापना हुँदै गरेको भनिन्छ। बालकुमारी माँ अष्टमातृकाको एक रूप मानिन्छिन्।
७ चुनौती अले प्राथमिकता
मुख्य समस्याहरू तथा चुनौती
वडा प्रोफाइलमा समस्याको छुट्टै खण्ड छैन। तल दिइएका चुनौती उपलब्ध तथ्यबाट देखिएका हुन्; वडाको आधिकारिक प्राथमिकताका रूपमा पुष्टि भएका होइनन्।
- उच्च घनत्व — ०.४४ वर्ग कि.मि.मा ११,४०० जनसङ्ख्या बसोबास गर्दा पूर्वाधार र सेवामा चाप पर्न सक्छ।
- सीमित खुला ठाउँ — वडाको खुला ठाउँ मुख्यतः मन्दिर वरपरका तीन स्थानमा सीमित छ।
- सम्पदा संरक्षण — १७ वटा मन्दिर, महाविहार र ढुङ्गेधाराको संरक्षण तथा मर्मत सम्भार।
- सीमित सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवा — प्रोफाइलमा वडा क्लिनिक मात्र उल्लेख छ।
हालका गतिविधि
गुइटोलको गुस्थल महाविहार र प्रथमश्री महाविहारको पुनर्निर्मित आगमको उद्घाटन भएको समाचार प्रकाशित भएको छ।
निष्कर्ष
ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. ८ नेवारी संस्कृति र संस्कार जीवित रहेको, गुइटोलका महाविहार र बालकुमारी मन्दिरजस्ता सम्पदाले समृद्ध घना बस्तीको वडा हो। ११,४०० जनसङ्ख्या ०.४४ वर्ग कि.मि.मा बसोबास गर्ने यो वडाका प्रमुख चुनौती उच्च घनत्व, सीमित खुला ठाउँ र सम्पदा संरक्षण हुन्।
८ स्रोत अले आधार
मुख्य स्रोत तथा आधार
- ललितपुर महानगरपालिका वडा नं. ८ को वडा प्रोफाइल (ward_8.pdf)
- वडा नं. ८ परिचय पेज, ललितपुर महानगरपालिका
- ललितपुर महानगरपालिका, वडा कार्यालयहरू (वडा अध्यक्ष विवरण)
- ललितपुर महानगरपालिका, निर्वाचित पदाधिकारी
- ललितपुर महानगरपालिका, विकिपिडिया (जनगणना २०७८ वडागत तालिका)
- Gusthal Mahavihar restored, The Himalayan Times
- Balkumari temple, Wikipedia